Obrona konieczna jest klasyczną instytucją prawa karnego, opierającą się na zasadzie, iż „siłę siłą odeprzeć wolno” – vim vi repellere licet. Na instytucję obrony koniecznej składają się następujące warunki: zamach i jego odparcie (obrona); konieczność obrony; „współmierność” jej sposobu do niebezpieczeństwa zamachu. Zamachem jest zachowanie człowieka, które stwarza bezpośrednie zagrożenie dla dobra korzystającego z ochrony prawnej. Prawo do obrony przysługuje przy tym wobec rzeczywistego zamachu. Urojenie zamachu rozpatrywane musi być w kategoriach błędu co do zaistnienia okoliczności uchylającej bezprawność. Nadto obronę uzasadnia zamach bezpośredni, przez co rozumie się natychmiastowe niebezpieczeństwo grożące dobru prawnemu. Nie jest zatem działaniem w obronie koniecznej podjęcie środków obronnych przeciwko przyszłym zamachom, gdyż w tym przypadku brak jest warunku bezpośredniości zamachu.
Odpierający zamach musi działać w celu jego odparcia, co zakłada świadomość zamachu i wolę obrony zaatakowanego dobra. Obrona ta dotyczyć może zarówno ataku na dobro własne (obrona własna), jak i na dobro innej osoby (pomoc konieczna). Działanie obronne musi być skierowane przeciwko napastnikowi, a nie osobie trzeciej, gdyż wtedy traci charakter obrony koniecznej. Problem stwarza tu określenie „współmierności” środków obrony koniecznej do niebezpieczeństwa zamachu. Gdy bowiem sposób obrony jest niewspółmierny do niebezpieczeństwa mamy do czynienia z przekroczeniem jej granic. Jest to świadome użycie nadmiernych środków lub sposobów obrony w sytuacji, gdy można było odeprzeć zamach za pomocą równie skutecznych, ale mniej niebezpiecznych środków czy sposobów (eksces intensywny). Przekroczenie granic obrony koniecznej polegać może również na jej niewspółczesności (eksces ekstensywny), tzn. na podjęciu działań obronnych w momencie, gdy zamach jeszcze nie wszedł w stadium bezpośredniego zagrożenia, albo gdy kontynuowane działania obronne nastąpiły, gdy ustało bezpośrednie zagrożenie.
Czyn będący rezultatem przekroczenia granic obrony koniecznej jest przestępstwem uprzywilejowanym, toteż sąd może wobec jego sprawcy zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. W wypadku, gdy przekroczenie granic obrony było wynikiem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami, uchylenie kary następuje z mocy ustawy.

Z reguły wyłączenie bezprawności czynu wiąże się z brakiem ujemnej wartości czynu, przy czym w grę może również wchodzić argument niecelowości karania (np. bezkraność zabicia lub uszkodzenia ciała w ramach niebezpiecznych walk sportowych). Okoliczności uchylające bezprawność, czyli sprzeczność z normą prawa karnego, noszą nazwę kontratypów w przestępstwa. Do ujętych w k.k. kontratypów należą: obrona konieczna, stan wyższej konieczności – polegający na poświęceniu dobra dla ratowania innego dobra o wyższej wartości; ryzyko nowatorstwa; dopuszczalna krytyka związana z przestępstwem zniesławienia i działanie w ramach ostatecznej potrzeby wojskowej. Jeżeli chodzi o kontratypy pozakodeksowe, to ich katalog obejmuje: zabiegi lecznicze, przerywanie ciąży w warunkach określonych przez ustawę z 07 stycznia 93 r.; szczególne uprawnienia i obowiązki, karcenie nieletnich, ryzyko sportowe oraz zgodę pokrzywdzonego (dysponenta dobrem).
Osobnym pojęciem są tu okoliczności uchylające winę, do których zalicza się usprawiedliwiony błąd co do bezprawności czynu lub okoliczności uchylających odpowiedzialność, niepoczytalność, nieletniość, a także działanie w warunkach rozkazu wojskowego.

Definicja i teorie winy
Zasada winy stanowi podmiotową podstawę odpowiedzialności. Prawo karne opiera się przy tym na odpowiedzialności za własną winę (zasada indywidualizacji winy), także osób współdziałających w popełnieniu przestępstwa. Kodeks karny wprost wyraża zasadę winy. Zgodnie bowiem z art. 1 § 3 nie popełnia przestępstwa sprawca czynu zabronionego, jeżeli nie można mu przypisać winy w czasie czynu.
Istnieją różne teorie winy. Najstarsza jest teoria psychologiczna, która ujmuje winę jako stosunek psychiczny sprawcy do przedsiębranego czynu zabronionego. Może on polegać na zamiarze popełnienia takiego czynu (stosunek woli), bądź wiązać się ze świadomością (wyobrażeniem) popełnienia czynu zabronionego. Z uwagi na to, jakie znaczenie przywiązuje się do tych komponentów psychicznego stosunku sprawcy do czynu, w ramach teorii psychologicznej ukształtowały się dwie koncepcje: teoria woli i teoria wyobrażenia.
Według teorii woli wina polega na złym zamiarze sprawcy, tj. na tym, że chce on popełnić czyn zabroniony. Z czasem rozszerzono tę koncepcję przez odróżnienie tzw. zamiaru bezwarunkowego (bezpośredniego) i warunkowego (ewentualnego), którego treścią ma być „godzenie się” na czyn zabroniony. Z kolei według teorii wyobrażenia, wina polega na tym, iż wyobrażenie (świadomość) sprawcy co do możliwości popełnienia czynu zabronionego nie powstrzymuje go przed jego popełnieniem.
Żadna z tych teorii nie rozwiązuje problemu istoty winy. Co więcej psychologiczna koncepcja winy we współczesnej nauce bywa całkowicie odrzucana.
Inaczej sprawa przedstawia się w przypadku teorii normatywnej winy, powstałej na gruncie nauki niemieckiej. Opiera się ona na założeniu, że istota winy nie tyle polega na określonym przeżyciu psychicznym sprawcy związanym z czynem zabronionym, co na możliwości postawienia mu zarzutu z powodu podjęcia wadliwej decyzji woli lub naruszenia zasad ostrożności, których przestrzeganie zapobiec miało popełnieniu takiego czynu. „Winnym” jest więc tylko ten, komu można postawić zarzut, że niewłaściwie ukierunkował swoją psychikę, w wyniku czego naruszył normę prawną, chociaż mógł i powinien był postąpić inaczej. W teorii normatywnej odróżnia się teorię kompleksową i tzw. „czystą” teorię normatywną. Teoria kompleksowa (W. Wolter, A. Marek) nie neguje uwzględniania w winie komponentów psychicznych stosunku sprawcy do czynu. Zarzut bowiem dotyczy przy winie umyślnej genezy i treści woli, przy winie nieumyślnej zaś – genezy woli, która jest skierowana niewłaściwie, nie tam, gdzie powinna. Inaczej podchodzi do winy „czysta” teoria normatywna (A. Zoll). Według tej teorii istota winy tkwi w ujemnej ocenie (naganności) postępowania z punktu widzenia obowiązujących norm prawnych, natomiast umyślność lub nieumyślność nie są składnikami winy, lecz integralnie wchodzą w zakres pojęcia czynu zabronionego . Teoria ta prowadzi do „ogołocenia” winy z elementów psychologicznych, podważając podział winy na umyślną i nieumyślną*.

* Umyślne i nieumyślne formy winy –
zgodnie z art. 9 § 1 k.k. psychologiczną przesłanką winy umyślnej jest zamiar popełnienia czynu zabronionego, który może występować w dwóch formach: zamiaru bezpośredniego (dolus directus) – sprawca chce popełnić czyn zabroniony; zamiaru ewentualnego (dolus eventualis) – sprawca wprawdzie nie chce popełnić czynu zabronionego, ale przewiduje realną możliwość jego popełnienia i na to się godzi (tu: przestępstwo kierunkowe). W doktrynie i orzecznictwie rozróżnia się nadto zamiar przemyślany (dolus premeditatus) – podjęty po głębszym namyśle; oraz zamiar nagły (dolus repentinus) – podjęty pod wpływem silnego bodźca emocjonalnego. Jeżeli chodzi natomiast o nieumyślne formy winy to noszą one w języku prawniczym nazwy: „lekkomyślność” (luxuria) i „niedbalstwo” (negligentia). Lekkomyślność polega na świadomym naruszeniu obowiązku ostrożności. Niedbalstwo różni się natomiast od lekkomyślności brakiem świadomości sprawcy, że narusza zasady ostrożności, których miał obowiązek przestrzegać.
Podkreślić należy, iż zgodnie z art. 8 k.k. zbrodnię popełnić można wyłącznie z winy umyślnej, natomiast występek także z winy nieumyślnej.

Z rozważań nad teoriami winy wynika, iż pełne objaśnienie jej istoty uwzględniać musi zarówno elementy psychologiczne, jak i normatywne (teoria kompleksowa). Na tej podstawie stwierdzamy, że winą jest ujemnie oceniany (naganny) stosunek sprawcy do realizacji rzeczywistości objętej znamionami czynu zabronionego. Ponieważ stosunek ten wyrażać się może w zamiarze popełnienia czynu zabronionego, albo w lekceważeniu obowiązku ostrożności, którego przestrzeganie ma zabezpieczyć przed popełnieniem takiego czynu, mówimy o umyślnych i nieumyślnych formach winy.
Normatywnymi warunkami, od których zależy możliwość przypisania winy sprawcy czynu zabronionego bez względu na jej formę, są:
­ Zdolność sprawcy do rozpoznania wymaganego przez prawo zachowania się zwana zdolnością do ponoszenia winy. Jest ona uzależniona od osiągnięcia odpowiedniego poziomu rozwoju (wiek odpowiedzialności) i stanu umysłowego, pozwalającego na rozpoznanie znaczenia czynu kierowanie swym postępowaniem. Dlatego też nieletniość i niepoczytalność traktowane są jako okoliczności wyłączające winę;
­ Możliwość rozpoznawania bezprawności przedsiębranego czynu, której brak wyłącza przypisanie sprawcy winy w odniesieniu do tego, konkretnego czynu;
­ Wymagalność zachowania zgodnego z prawem, która uzależniona jest od sytuacji motywacyjnej sprawcy. Jej miarą jest to, czego prawo może żądać od człowieka, szczególnie w obliczu bezpośredniego zagrożenia czy ostrego konfliktu interesów (wyłączona jest przypisywalność winy, gdy stan wyższej konieczności lub działanie w warunkach rozkazu wojskowego).

Wina kombinowana
Konstrukcja winy kombinowanej (culpa doro exorta) dotyczyła tradycyjnie jedynie takiego połączenia umyślności z nieumyślnością, w którym znamiona przestępstwa typu podstawowego objęte są winą umyślną, natomiast powodujące wyższą karalność następstwa czynu – winą nieumyślną. W k.k. z 1997 roku wina kombinowana rozciąga się również na przestępstwa nieumyślne, w których surowsza odpowiedzialność dotyczy następstw nieumyślnego czynu zabronionego. Wina kombinowana dotyczy zatem kwalifikowanych typów przestępstw, w których znamieniem kwalifikującym są następstwa czynu objętego znamionami typu podstawowego.

Stopnie winy
Wina jest stopniowalna, przede wszystkim z uwagi na ocenę elementów psychologicznych. Nie ulega bowiem wątpliwości, że wina umyślna jest cięższa od winy opartej na nieumyślności. Podobnie zamiar bezpośredni jest z reguły bardziej naganny niż zamiar ewentualny, a w obrębie zamiaru bezpośredniego – premedytacja uzasadnia zarzut cięższy niż w przypadku zamiaru nagłego. Na stopień winy wpływa także ocena motywów kierujących sprawcą. Przez pojęcie motywu rozumie się dążenie sprawcy, inaczej proces intelektualny, ujawniający, dlaczego sprawca dopuścił się danego czynu. Pobudką natomiast jest uczucie, na podłożu którego dążenie to powstało.
W praktyce prawniczej wypracowane zostały kryteria oceny motywów popełnienia przestępstwa. Mówi się więc o motywach ujemnych (niskich), zasługujących na potępienie oraz o motywach dodatnich, zasługujących na uwzględnienie. Do motywów ujemnych (niskich) zalicza się m.in. chęć zemsty, dążenie do wyrządzenia ofierze dolegliwości lub poniżenia jej, dążenie do osiągnięcia bezprawnej korzyści kosztem innej osoby. Natomiast do motywów dodatnich zalicza się dążenie do obrony interesu publicznego lub jednostki, dążenie do zaspokojenia podstawowych potrzeb w sytuacji ostrego niedostatku.
Na stopień winy wpływa wreszcie sposób popełnienia przestępstwa (działanie brutalne, okrutne, w sposób planowy).

· Znamiona strony przedmiotowej przestępstwa (czynu zabronionego) charakteryzują: zewnętrzne zachowanie się sprawcy (działanie lub zaniechanie);
· Okoliczności zachowania się;
· Skutek tego zachowania się;
· Oraz powiązanie między zachowaniem się a skutkiem (związek przyczynowy).
Zachowanie człowieka (czyn) może polegać na działaniu lub zaniechaniu. Działaniem jest podjęcie określonych czynności celowych – przestępstwa z działania to delicta commissiva, natomiast zaniechanie można określić jako powstrzymanie się (również celowe) przez podmiot od działania, które powinien był i mógł podjąć – uchylenie się od obowiązku, który ciążył na sprawcy zaniechania – przestępstwa z zaniechania to delicta ommissiva (właściwe; niewłaściwe).
Należące do znamion przedmiotowych czynu okoliczności, uznaje się za znamiona szczególne, gdyż występują w dyspozycji niektórych tylko typów przestępstw. Do znamion szczególnych mogą też należeć czas i miejsce popełnienia przestępstwa.
Pojęcie skutku obejmuje wywołanie określonej zmiany, będącej następstwem zachowania się sprawcy. Z pojęciem tym związany jest podział przestępstw na materialne (skutkowe) i formalne (bezskutkowe). Przestępstwa materialne charakteryzuje to, iż do jego znamion należy spowodowanie określonego w ustawie skutku np. uszkodzenie cudzej rzeczy. Oznacza to, że dopóki określony w ustawie skutek nie zostanie przez sprawcę spowodowany, możemy mówić jedynie o usiłowaniu a nie o dokonaniu przestępstwa. Gdy chodzi o przestępstwa formalne, to wywołanie skutku nie jest wymagane, albowiem penalizowane jest już samo zabronione zachowanie się sprawcy. Oczywiście nie oznacza to, aby z tego zachowania nie mógł wyniknąć żaden skutek, jednakże gdy zostanie spowodowany, wpływa zaostrzająco na wymiar kary. Materialny charakter ma też narażenie na konkretne i bezpośrednie niebezpieczeństwo, polegające na spowodowaniu sytuacji grożącej wystąpieniu ujemnych następstw. Skutkiem jest tutaj stan bezpośredniego zagrożenia. Inny, bo formalny charakter mają czyny polegające na abstrakcyjnym (potencjalnym) zagrożeniu np. pomówienie innej osoby, które m o ż e ją narazić na utratę zaufania.
Najogólniej mówiąc przez związek przyczynowy rozumiemy takie powiązanie zjawisk, w którym jedno wynika z drugiego, a bez zaistnienia pierwszego z nich (warunek) drugie by nie nastąpiło (następstwo, skutek). Jednym z warunków odpowiedzialności za przestępstwo skutkowe (materialne) jest ustalenie istnienia związku przyczynowego między zachowaniem się sprawcy a określonym w ustawie skutkiem. Nie można bowiem pociągać kogoś do odpowiedzialności za skutek, który nie pozostaje w związku przyczynowym („nie wynika”) z jego zachowania się.
Wśród wielu teorii związku przyczynowego szczególny rozgłos i licznych zwolenników zyskała sformułowana przez J. S. Milla teoria równorzędności warunków zwana także ekwiwalencyjną. Teoria ta zakłada obiektywny charakter związku przyczynowego, przy czym na skutek składa się zawsze wiele warunków, które łącznie tworzą jego przyczynę. Do ustalenia, czy zachowanie się człowieka jest przyczynowe dla skutku, wystarczy stwierdzić, iż jest ono jednym z jego warunków, bez którego zaistnienia skutek by nie nastąpił – test sine qua non. Teoria ekwiwalencyjna zbyt szeroko zakreśla pole związku przyczynowego, nie wskazuje bowiem żadnych kryteriów wartościowania znaczenia poszczególnych warunków.
Próbę rozwiązania tej kwestii daje teoria przeciętnej przyczynowości zwana także adekwatną. Zgodnie z tą teorią istnienie związku przyczynowego można przyjąć tylko wtedy, gdy skutek jest „przeciętnym” czy „normalnym” następstwem rozpatrywanego czynu. Teoria ta zakłada porównywanie przyczyn i skutków dla ustalenia zwyczajnych przyczyn i eliminacji nadzwyczajnych. Przeciętny (zwyczajny) charakter przyczynowości ustala się na podstawie obserwacji życia. Teoria ta nie jest wszakże nazbyt obiektywna, gdyż uzależnia istnienie sprawczego związku przyczynowego od oceny sędziego, a także podważa personalny charakter odpowiedzialności w prawie karnym przez przyjęcie kryteriów niezależnych od sprawcy.
Odmianą teorii przeciętnej przyczynowości jest teoria relewancji. Punktem wyjścia jest tu ustalenie, czy rozpatrywany czyn był warunkiem zaistnienia skutku na podstawie równowartości warunków (ekwiwalencyjnej), a zbyt daleko idące wyniki tej teorii koryguje się w płaszczyźnie prawniczej „przypisywalności skutku”. Główne kryterium stanowi tutaj funkcja czasownikowa dyspozycji wchodzącego w grę przepisu prawa karnego (np. zabija, zabiera, pozbawia).
Niezwykle spornym problemem jest przyczynowość zaniechania. Ponieważ jednak zagadnienie przyczynowości w prawie karnym należy rozpatrywać zgodnie z psychologiczno – socjologiczną koncepcją czynu, zaś na obiektywną rzeczywistość można oddziaływać zarówno przez działanie w kierunku zakazanym przez prawo, jak i celowe zaniechanie działania w kierunku nakazanym przez prawo, należy uznać, iż w przestępstwach z zaniechania również istnieje związek przyczynowy. Przyjmuje się przy tym, że gdy skutek jest rezultatem działania sił przyrody albo innej osoby lub osób, to wtedy sprawaca zaniechania może odpowiadać jedynie za nieprzeszkodzenie przestępstwu przez niedopełnienie obowiązku.